1. Lý do chọn mô hình:
Là tỉnh có địa hình đa dạng, khí hậu ôn hòa, thuận lợi để phát triển các loại cây ăn quả. Theo số liệu thống kê năm 2024 (tỉnh Bắc Giang cũ), diện tích cây ăn quả toàn tỉnh trên 51.000 ha, đứng thứ 4 toàn quốc (vải thiều diện tích 28.000 ha, chiếm 55,7%, cây có múi đạt 10.800 ha). Tại huyện Lục Ngạn (cũ), thủ phủ cây ăn quả có múi của tỉnh, tổng diện tích cây có múi trên 5.020 ha, giảm hơn 1.000 ha so với năm 2018 về trước (6.740 ha), trong đó: cam 2.295 ha ( giảm 1847 ha, sản lượng 15.600 tấn), bưởi 2.725 ha (tăng 473 ha, sản lượng 15.060 tấn ), cây có múi khác 300 ha (giảm 46 ha, sản lượng 2.205 tấn ).
Cây cam Ngọt ngày càng có vai trò quan trọng trong cơ cấu các loại cây ăn quả của tỉnh, cho năng suất cao, chất lượng thơm ngon được người tiêu dùng trong nước tin tưởng sử dụng. Hiệu quả kinh tế cho 01 ha cây cam Ngọt cho doanh thu trên 500 triệu/ha/năm, lợi nhuận thu được trên 350 triệu/ha/năm (cao gấp 7-10 lần so với trồng lúa và cây rau mầu khác). Tuy nhiên, sản xuất cam Ngọt thời gian gần đây tại các xã, phường trên địa bàn tỉnh, nông dân thường đa phần áp dụng kỹ thuật một năm ăn quả, một năm nuôi lộc với những ưu điểm và tồn tại, hạn chế như:
Cây cam có thời gian nghỉ cả năm, ra đủ 4 lớp lộc do kết hợp hạ tán, trẻ hóa nên cây sinh trưởng và phát triển tốt; Cơ bản khắc phục được tình trạng sinh trưởng kém, cây vàng, khô cành, đến tháng 10 và 11 lá và quả vàng, quả beo (mềm, không chín, dụng…) làm giảm năng suất, chất lượng cam. Giảm đầu tư phân bón, thuốc BVTV và công lao động ở năm nuôi lộc.
Nhưng khi áp dụng kỹ thuật thu quả nghỉ năm, bộc lộ một số tồn tại, hạn chế như: Cây cam Ngọt đòi hỏi kỹ thuật cao hơn các cây trồng khác (ủ mầm hoa, siết cành, bón phân, phòng trừ sâu bệnh, điều tiết nước…), thời gian giữ quả dài (từ tháng 4 đến tháng 12), những vườn cam nghỉ năm, cây rất khỏe, nếu không có kỹ thuật tốt, gặp thời tiết bất thuận ( nhiệt độ cao, gặp mưa giai đoạn ủ hoa, giữ quả) sẽ gây dụng quả, tiềm ẩn nguy cơ mất mùa rất lớn. Đặc biệt, thị trường những năm gần đây không ổn định, hàng nhập khẩu cùng chủng loại nhiều, mẫu mã, bao bì đẹp, giá rẻ hơn nên những vườn nghỉ cách năm sẽ bị cạnh tranh lớn về giá khi được bán quả.
Để có cơ sở tuyên truyền vận động người dân tiếp nhận kỹ thuật mới giúp cây cam Ngọt tại tỉnh cho thu quả hàng năm bền vững. Năm 2025, Chi bộ Trung tâm Khuyến nông Bắc Ninh căn cứ Hướng dẫn số 07-HD/BDVTU ngày 01/7/2022 của ban Dân vận tỉnh ủy về việc xây dựng mô hình, điển hình “ Dân vận khéo”; Công văn số 62- CV/ĐU ngày 14/4/2025 của Đảng ủy Sở Nông nghiệp và Môi trường; Ban chi ủy đơn vị họp và thống nhất đăng ký xây dựng mô hình, điển hình “ Dân vận khéo”, ứng dụng đồng bộ các giải pháp kỹ thuật giúp cây cam Đường Canh ( cam Ngọt) thu quả bền vững hàng năm”. Mô hình được triển khai tại hộ ông Trần Văn Hợp, tổ dân phố Lai Hòa, phường Phượng Sơn, tỉnh Bắc Ninh, quy mô 200 cây (0,3ha) cam Đường Canh ghép trên thân cây bưởi 8 năm tuổi.
Mô hình được triển khai nhằm tuyên truyền, tư vấn hộ dân áp dụng đồng bộ các giải pháp kỹ thuật giúp vườn cam thông thoáng, cây cam quang tổng hợp tốt, tăng khả năng ra hoa, đậu quả, cây khỏe kháng sâu bệnh hại.
Tư vấn giúp hộ gia đình bón phân cân đối, hợp lý, chủ động điều tra và phòng trừ sâu bệnh giúp vườn cam giữ quả cân đối, hiệu quả, vườn cam ra lộc Xuân, Hè và Thu kịp thời. Chăm sóc cam cuối vụ đúng kỹ thuật, quả cam chín và thu hoạch đồng loạt, đúng thời điểm ( đầu tháng 12), cây có thời gian phục hồi là điều kiện tiên quyết thực hiện chu kỳ áp dụng kỹ thuật ra hoa, đậu quả của năm tiếp sau ( không nghỉ cây).
2. Nội dung và các giải pháp thực hiện tại mô hình
Về số lượng, chủng loại phân bón sử dụng tại mô hình/ha
Mô hình áp dụng kỹ thuật rút giữa, tạo thông thoáng cây, bón phân, thúc nước, siết cành chăm sóc cây cam
Kết quả theo dõi đánh giá các giải pháp kỹ thuật áp dụng tại mô hình
Thứ nhất: Khi mô hình được chăm sóc, tạo thông thoáng, bón phân, tưới nước, phòng trừ sâu bệnh đúng, cây ra các đợt lộc đảm bảo, chăm bón giúp quả chín sớm ( trong tháng 12); Chăm sóc phục hồi cây, ủ mầm hoa, rút cành vượt, tạo thông thoáng tán cây. Quan sát 100 % số cây tại mô hình không có hiện tượng vàng lá, các đợt lộc đều phát triển tốt, lá dầy, xanh bền, nhiều cành dăm nuôi cây, quả, quả rải đầu và sáng đẹp…
Thứ hai: Áp dụng đồng bộ các giải pháp kỹ thuật trên, cây cam Ngọt tại mô hình, sinh trưởng khỏe, nuôi quả, giữ quả tốt, các đợt lộc ra đều, giúp cây khỏe là tiền đề tiếp tục bắt quả năm sau.
Ngược lại, với các diện dịch đối chứng, thu quả cách năm, cây sinh trưởng khỏe, quả sai nhưng tỷ lệ quả không thu được cao ( dự kiến khoảng 10% do hạn chế lộc Thu, quả khó chín), giữ quả kéo dài hơn ( tháng 01 và 02 mới bán), tiềm ẩn nhiều rủi ro về thời tiết mưa, nồm ẩm cuối vụ ( gây thối dụng quả) và trên thị trường trùng thời điểm cam cùng loại nhập khẩu, mẫu mã, bao bì đẹp, giá rẻ hơn.
3. Hiệu quả kinh tế, xã hội thu được từ mô hình
Tại hội thảo đầu bờ đánh giá kết quả mô hình ứng dụng đồng bộ các giải pháp kỹ thuật giúp cây cam Ngọt thu quả bền vững hàng năm do Trung tâm Khuyến nông Bắc Ninh phối hợp với UBND phường Phượng Sơn tổ chức ngày 23/9/2025, các đại biểu tham dự hội thảo cơ bản có nhận xét:
Mô hình đã đáp ứng đầy đủ các yêu cầu kỹ thuật, bón phân cân đối, hợp lý, cây cam sinh trưởng khỏe, chồi trong thân phát triển mạnh, các đợt lộc Xuân, Hè và Thu ra đều, là tiền đề giúp cây quang tổng hợp, tích lũy dinh dưỡng tốt hơn, có cơ hội tiếp tục bắt quả.
Với điều kiện cây thông thoáng, mặc dù thời tiết khá thuận lợi cho các đối tượng như: sâu vẽ bùa, nhóm trích hút ( rầy, rệp, nhện…), bệnh sương mai, thán thư, nấm hồng, loét sẹo trên lá, quả, bệnh nứt, thối quả...; tại mô hình đã chủ động phòng trừ khoảng 30 ngày/lần nên vườn cây trong sạch, không bị nhiễm; Với mô hình nghỉ năm do cây rậm, rạp, lộc Hè và Thu phát triển kém hơn, hộ phải chủ động phòng trừ từ 20-25 ngày/ lần.
Năng suất dự kiến tại mô hình dự kiến 30 tấn/ha, thấp hơn đối chứng thu quả cách năm ( 02 năm) 5 tấn/ha (35 tấn/ha), mặc dù đều tư 01 năm trên 171 triệu đồng/ha, với đối chức nghỉ năm đầu tư 02 năm là 269 triệu/ ha/02 năm, nhưng lợi nhuận thu được đạt trên 1tỷ đồng/ha/ năm; với mô hình 02 năm đạt 1.3 tỷ lợi nhuận/ha/02 năm.
Từ kết quả thực tiễn từ mô hình ứng dụng đồng bộ các giải pháp kỹ thuật giúp cây cam Ngọt thu quả bền vững hàng năm tại hộ ông Trần Văn Hợp góp phần tích cực, tạo niềm tin cho người trồng cam Ngọt và đội ngũ cán bộ đảng viên, kỹ thuật viên trong việc hỗ trợ nông dân phát triển sản xuất nông nghiệp an toàn bền vững.
MỘT SỐ HÌNH ẢNH TẠI MÔ HÌNH NĂM 2024-2025
Ngô Hồng Huyên
